مىگوييم : الآن ماه گرفته و تاريكى ماه گرفتگى ، همه‌جا را فراگرفته است . يا به گفته ستاره‌شناسان مىگوييم : فردا شب از ساعت يازده تا دوازده كسوف رخ خواهد داد . اما كسوف جزئى معقول ، مقيّد به قيد زمان گذشته يا حال يا آينده نيست ، بلكه با توجه به طبيعت علت‌ها و سبب‌هاى آن ، حكم را بر طبيعت كسوف جزئى جارى مىكنيم و مىگوييم : اگر ماه ، در فلان وقت ، در فلان موضع و در برابر فلان جرم منظومهء شمسى يعنى زمين قرار بگيرد ، منكسف مىشود . در اين‌جا حكم بر طبيعت كسوف جزئى - كه با توجه به علت‌ها و سبب‌هايى كه نوع آنها منحصر در فرد شده است ، تعيّن و انحصار پيدا كرده - جارى شده است . شيخ الرئيس دراين‌باره مىگويد : و ذلك غير الإدراك الجزئىّ الزّمانى الذى يحكم أنّه وقع الآن أو قبله أو يقع بعده ؛ و اين ، غير از ادراك جزئى زمانى است كه حكم مىشود به اين‌كه اكنون يا درگذشته واقع شده يا بعدها رخ خواهد داد . البته محسوس بودن كسوفى كه بعدها رخ مىدهد ، با توجه به علت‌ها و سبب‌هاى جزئى است و اگر ادراك آن با توجه به طبيعت علت‌ها و سبب‌هايى باشد كه نوع آنها منحصر در فرد است و موجب تعيّن و انحصار كسوف شده‌اند ، از دايرهء محسوس‌ها بيرون شده و به معقول‌ها پيوسته‌اند . به همين جهت است كه شيخ الرئيس براى مشخّص كردن كسوف جزئى معقول از غير معقول مىگويد : بل مثل أن تعقل أن كسوفا جزئيّا يعرض عند حصول القمر ؛ و هو جزئىّ ما فى مقابلة كذا ؛ بلكه ( كسوف جزئى معقول ) چنان است كه يك كسوف جزئى را در وقت حصول قمر جزئى در فلان وقت جزئى در برابر فلان جرم فلكى تعقّل كنى . در اين حالت ، منجّم چشم خود را بر پديده‌هاى محسوس و علت‌ها و سبب‌هاى آنها يا بهتر بگوييم : بر توافى و هم‌آهنگى و همراهى علت‌هاى پديده‌ها بسته و در